Làm mát bền vững: Từ bảo vệ tầng ô-dôn đến dòng vốn xanh
Ngày Quốc tế Bảo vệ tầng ô-dôn 16/9/2026 mang chủ đề “Hành động toàn cầu vì một hành tinh mát lành hơn” (Global Action for a Cooler Planet), đánh dấu 10 năm Bản sửa đổi, bổ sung Kigali của Nghị định thư Montreal được thông qua.
Từ câu chuyện bảo vệ tầng ô-dôn, yêu cầu giảm dần các chất có tiềm năng làm nóng lên toàn cầu đang mở ra một bài toán rộng hơn: làm thế nào để đáp ứng nhu cầu làm mát ngày càng tăng nhưng không tạo thêm áp lực lên hệ thống năng lượng, khí hậu và môi trường. Với Việt Nam, đây không chỉ là câu chuyện công nghệ mà còn là vấn đề kinh tế, đầu tư và tài chính xanh.
Làm mát tăng nhanh, áp lực năng lượng ngày càng lớn
Nhu cầu làm mát tại Việt Nam đang tăng mạnh cùng với biến đổi khí hậu, đô thị hóa, công nghiệp hóa và sự phát triển của các ngành kinh tế. Theo các nghiên cứu được công bố tại tọa đàm “Hành động toàn cầu vì một hành tinh mát lành hơn”, điện năng dành cho làm mát hiện chiếm khoảng 25,5% tổng sản lượng điện thương phẩm của Việt Nam. Nếu không có giải pháp kiểm soát, nhu cầu này có thể tiếp tục tăng mạnh trong những năm tới.
Đáng chú ý, ông Nguyễn Công Thịnh, chuyên gia về môi trường xây dựng, tiết kiệm năng lượng và công trình xanh, cho biết điện sử dụng cho thông gió, làm mát và điều hòa không khí có thể chiếm khoảng 40-60% tổng mức tiêu thụ năng lượng của một công trình. Điều này cho thấy làm mát không còn là nhu cầu tiêu dùng đơn thuần mà đã trở thành một cấu phần đáng kể trong chi phí vận hành của nền kinh tế.
PGS.TS Nguyễn Việt Dũng, Phó Hiệu trưởng Trường Cơ khí, Đại học Bách khoa Hà Nội, cho rằng làm mát cần được nhìn nhận như một chuỗi giải pháp, bắt đầu từ quy hoạch đô thị, thiết kế công trình, giảm nhiệt, làm mát thụ động, công nghệ làm lạnh, đào tạo nhân lực kỹ thuật cho đến quản lý vòng đời môi chất lạnh.
Cách tiếp cận này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh biến đổi khí hậu khiến nhu cầu điều hòa không khí ngày càng lớn. Nếu chỉ tập trung thay thế thiết bị mà không xử lý nguyên nhân làm tăng nhu cầu làm mát, tổng mức tiêu thụ năng lượng vẫn có thể tiếp tục tăng.
Ở góc độ quy hoạch, việc tăng diện tích cây xanh, mặt nước, kiểm soát mật độ xây dựng, lựa chọn hướng công trình và tổ chức thông gió tự nhiên có thể góp phần giảm tải nhiệt. Đối với công trình, thiết kế thụ động, vật liệu bao che, mái, cửa kính và giải pháp chống bức xạ nhiệt giúp hạn chế lượng nhiệt hấp thụ ngay từ đầu.
Theo ông Nguyễn Công Thịnh, làm mát bền vững không có nghĩa đơn giản là cắt giảm nhu cầu làm mát, mà là hài hòa giữa hiệu quả năng lượng và tiện nghi của người sử dụng. Vì vậy, cần kết hợp đồng bộ giữa quy hoạch, thiết kế, vật liệu, thiết bị và quản lý vận hành.
Từ góc nhìn kinh tế môi trường, đây chính là bài toán chi phí vòng đời. Một công trình có chi phí đầu tư ban đầu cao hơn nhưng tiêu thụ ít điện hơn trong hàng chục năm vận hành có thể mang lại hiệu quả kinh tế lớn hơn so với phương án đầu tư rẻ nhưng tiêu tốn nhiều năng lượng.
Nói cách khác, “giá rẻ” của một thiết bị hay công trình không đồng nghĩa với “chi phí thấp”. Chi phí điện năng, bảo trì, thay thế thiết bị, môi chất lạnh và xử lý cuối vòng đời đều cần được tính vào bài toán đầu tư.
Từ hiệu quả môi trường đến cơ hội tiếp cận tài chính xanh
Một thay đổi quan trọng trong cách nhìn về làm mát bền vững là không nên xem đây chỉ là khoản chi phí để đáp ứng yêu cầu môi trường. Nếu được lượng hóa đầy đủ, đầu tư cho công nghệ làm mát hiệu quả có thể trở thành một khoản đầu tư mang lại lợi ích kinh tế rõ ràng.
Ông Nguyễn Tuấn Quang, Phó Cục trưởng điều hành Cục Biến đổi khí hậu, Bộ Nông nghiệp và Môi trường, cho rằng khi hiệu quả kinh tế và môi trường của các dự án làm mát bền vững được lượng hóa, doanh nghiệp sẽ có cơ sở tốt hơn để tiếp cận tín dụng xanh, trái phiếu xanh, các quỹ khí hậu và nguồn vốn ưu đãi quốc tế.
Đây là điểm giao quan trọng giữa bảo vệ tầng ô-dôn, giảm phát thải và tài chính xanh.
Một doanh nghiệp đầu tư hệ thống điều hòa hiệu suất cao có thể phải bỏ ra chi phí ban đầu lớn hơn. Tuy nhiên, nếu thiết bị giúp giảm điện năng tiêu thụ, giảm chi phí vận hành, sử dụng môi chất lạnh có tác động khí hậu thấp hơn và đáp ứng các tiêu chí môi trường, khoản đầu tư đó cần được đánh giá trên tổng chi phí vòng đời thay vì chỉ dựa vào giá mua ban đầu.
Với ngân hàng và các tổ chức tài chính, việc lượng hóa hiệu quả tiết kiệm năng lượng và giảm phát thải cũng giúp xác định rõ hơn giá trị xanh của dự án. Đây là điều kiện quan trọng để các dự án làm mát có thể tiếp cận các sản phẩm tín dụng xanh và nguồn vốn khí hậu.
Theo Cục Biến đổi khí hậu, các chính sách mới đang từng bước tạo nền tảng cho quá trình này. Nghị định 119/2025/NĐ-CP cùng các quy định liên quan tiếp tục hoàn thiện cơ chế quản lý các chất được kiểm soát, từ nhập khẩu, sử dụng đến thu hồi, tái sử dụng, tái chế và xử lý môi chất lạnh. Quyết định 21/2025/QĐ-TTg về tiêu chí môi trường và xác nhận đối với dự án đầu tư thuộc danh mục phân loại xanh cũng tạo thêm cơ sở để kết nối các mục tiêu môi trường với dòng vốn xanh.
Như vậy, quá trình chuyển đổi lĩnh vực làm mát đang tạo ra một thị trường mới. Không chỉ các nhà sản xuất thiết bị, mà cả doanh nghiệp xây dựng, kiến trúc, dịch vụ kỹ thuật, năng lượng, tài chính và quản lý môi trường đều có thể tham gia.
Đây cũng là cơ hội để doanh nghiệp Việt Nam chuyển từ tư duy “đầu tư để tuân thủ” sang “đầu tư để giảm chi phí và tăng sức cạnh tranh”.
Một nhà máy sử dụng ít điện hơn sẽ giảm chi phí sản xuất. Một tòa nhà giảm được tải lạnh sẽ giảm chi phí vận hành. Một doanh nghiệp kiểm soát tốt môi chất lạnh sẽ giảm rủi ro môi trường và pháp lý. Một dự án đáp ứng tiêu chí xanh sẽ có thêm cơ hội tiếp cận nguồn vốn với điều kiện phù hợp hơn.
Kinh tế tuần hoàn mở hướng cho thị trường làm mát bền vững
Nếu tài chính xanh tạo nguồn lực cho chuyển đổi thì kinh tế tuần hoàn có thể tạo ra giá trị mới từ chính quá trình chuyển đổi đó.
Một trong những vấn đề cần được quan tâm là quản lý vòng đời môi chất lạnh. Khi các chất HCFC và HFC tiếp tục được kiểm soát theo lộ trình thực hiện Nghị định thư Montreal và Bản sửa đổi Kigali, việc thu hồi, tái sử dụng, tái chế và xử lý môi chất sau sử dụng sẽ ngày càng quan trọng.
Nếu không được quản lý, môi chất lạnh có thể phát tán ra môi trường trong quá trình bảo dưỡng, sửa chữa, tháo dỡ hoặc tiêu hủy thiết bị. Ngược lại, nếu hình thành được mạng lưới thu gom và xử lý phù hợp, lượng môi chất phải nhập mới có thể giảm, đồng thời tạo thêm một chuỗi giá trị kinh tế.
Đây chính là điểm giao giữa bảo vệ tầng ô-dôn và kinh tế tuần hoàn: chất thải của quá trình làm mát cần được kiểm soát như một dòng vật chất trong toàn bộ vòng đời sản phẩm.
Mô hình này có thể mở ra thị trường cho các doanh nghiệp thu hồi môi chất, tái chế thiết bị, bảo dưỡng điều hòa, xử lý chất thải điện tử và cung cấp dịch vụ kỹ thuật. Cùng với đó là nhu cầu đào tạo nhân lực có kỹ năng sử dụng các môi chất mới và công nghệ tiết kiệm năng lượng.
Ở phía sản xuất, yêu cầu chuyển đổi cũng thúc đẩy doanh nghiệp đầu tư vào thiết bị hiệu suất cao, hệ thống điều khiển thông minh, cảm biến, quản lý năng lượng và môi chất lạnh có tiềm năng gây nóng lên toàn cầu thấp hơn.
Như vậy, làm mát bền vững có thể tạo ra một chuỗi giá trị mới thay vì chỉ làm phát sinh chi phí tuân thủ.
Việt Nam đã tham gia Công ước Vienna và Nghị định thư Montreal từ năm 1994, phê duyệt Bản sửa đổi Kigali năm 2019. Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Việt Nam đã loại bỏ hoàn toàn CFC, Halon và CTC; đồng thời từng bước kiểm soát HCFC và HFC theo lộ trình quốc tế. Việc thực hiện Nghị định thư Montreal đã giúp Việt Nam tránh phát thải khoảng 260 triệu tấn CO2 tương đương.
Việt Nam cũng tham gia Global Cooling Pledge năm 2023, hướng tới giảm ít nhất 68% phát thải khí nhà kính liên quan đến lĩnh vực làm mát vào năm 2050 so với năm 2022.
Những mục tiêu này cho thấy làm mát bền vững đang chuyển từ một yêu cầu môi trường thành một nội dung của quá trình chuyển đổi mô hình tăng trưởng.
Trong những năm tới, để thúc đẩy thị trường này, cần tiếp tục hoàn thiện tiêu chí xác định dự án xanh, cơ chế tín dụng xanh, công cụ tài chính khí hậu và hệ thống đo lường, báo cáo, thẩm định hiệu quả giảm phát thải. Đồng thời, cần khuyến khích doanh nghiệp tính toán chi phí vòng đời thay vì chỉ nhìn vào vốn đầu tư ban đầu.
Bảo vệ tầng ô-dôn vì thế không còn là câu chuyện riêng của ngành môi trường. Đó là câu chuyện về năng lượng, xây dựng, đô thị, công nghiệp, tài chính và sức cạnh tranh của doanh nghiệp.
Trong bối cảnh biến đổi khí hậu khiến nhu cầu làm mát ngày càng tăng, bài toán không phải là làm thế nào để con người sử dụng nhiều điều hòa hơn, mà là làm thế nào để mát hơn với ít năng lượng hơn, ít phát thải hơn và chi phí thấp hơn.
Đó cũng là cách biến “Hành động toàn cầu vì một hành tinh mát lành hơn” thành hành động cụ thể: vừa bảo vệ tầng ô-dôn, vừa thúc đẩy sử dụng hiệu quả tài nguyên, mở rộng kinh tế tuần hoàn và tạo thêm dư địa cho dòng vốn xanh chảy vào nền kinh tế.
Xuân Hoà
