Bột cá Việt Nam: Từ tăng trưởng nóng đến bài toán phát triển bền vững
Tăng trưởng mạnh nhưng chưa hết nỗi lo
Theo Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam (VASEP), xuất khẩu bột cá Việt Nam đang có một năm tăng trưởng đáng chú ý.
Năm 2025, kim ngạch xuất khẩu mặt hàng này đạt 281 triệu USD, tăng 8% so với năm trước. Bước sang năm 2026, tốc độ tăng trưởng được đẩy lên rõ rệt khi chỉ trong 7 tháng đầu năm, xuất khẩu đã mang về gần 244 triệu USD, tăng 72% so với cùng kỳ năm 2025.
Đà tăng đặc biệt rõ nét từ tháng 5. Kim ngạch xuất khẩu bột cá đạt 38 triệu USD trong tháng 5, tăng lên gần 51 triệu USD vào tháng 6 và tiếp tục lập mức cao nhất trong 7 tháng vào tháng 7 với 65 triệu USD. So với cùng kỳ năm trước, riêng xuất khẩu trong tháng 7 tăng tới 153%.
Những con số trên cho thấy bột cá Việt Nam đang đứng trước cơ hội thuận lợi khi nhu cầu từ các thị trường nhập khẩu gia tăng. Tuy nhiên, tăng trưởng nhanh về kim ngạch cũng làm nổi bật một vấn đề đã tồn tại trong cơ cấu xuất khẩu của ngành: mức độ tập trung quá lớn vào thị trường Trung Quốc.
Năm 2025, trong tổng số 281 triệu USD bột cá xuất khẩu, riêng Trung Quốc đóng góp khoảng 249 triệu USD, tương đương gần 89%.
Xu hướng này gần như không thay đổi trong năm 2026. Trong 7 tháng đầu năm, xuất khẩu bột cá sang Trung Quốc đạt khoảng 218 triệu USD, tăng 76% so với cùng kỳ và tiếp tục chiếm khoảng 89% tổng kim ngạch.
Điều này đồng nghĩa cứ khoảng 10 USD thu về từ xuất khẩu bột cá thì gần 9 USD đến từ thị trường Trung Quốc.
Khi thị trường lớn nhất cũng là bài toán lớn nhất
Với quy mô nhu cầu và khả năng hấp thụ sản lượng lớn, Trung Quốc tiếp tục đóng vai trò thị trường chiến lược đối với bột cá Việt Nam. Đà tăng mạnh tại thị trường này cũng là một trong những động lực quan trọng kéo kim ngạch xuất khẩu toàn ngành đi lên trong những tháng đầu năm.
Song, tỷ trọng gần 90% cũng đặt ra bài toán về tính bền vững.
Khi phần lớn kim ngạch tập trung vào một thị trường, hoạt động xuất khẩu sẽ nhạy cảm hơn trước những biến động về nhu cầu, giá cả hay chính sách nhập khẩu tại thị trường đó. Vì vậy, vấn đề đặt ra không phải là thu hẹp xuất khẩu sang Trung Quốc, mà là làm thế nào để các thị trường còn lại tăng trưởng nhanh hơn, qua đó từng bước cân bằng lại cơ cấu xuất khẩu.
Thực tế, những tín hiệu ban đầu đã xuất hiện.
Theo VASEP, trong 7 tháng đầu năm 2026, xuất khẩu bột cá sang Thái Lan đạt hơn 8 triệu USD, tăng tới 549% so với cùng kỳ. Xuất khẩu sang Philippines tăng 207%, Malaysia tăng 230% và Nigeria tăng 517%.
Tại một số thị trường khác, xuất khẩu sang Nhật Bản tăng 27%, Đài Loan tăng 17% và Campuchia tăng 46%.
Mặc dù tốc độ tăng trưởng khá cao, quy mô của các thị trường này hiện vẫn nhỏ so với Trung Quốc. Đây vừa là hạn chế, vừa cho thấy dư địa để doanh nghiệp bột cá Việt Nam mở rộng thị trường vẫn còn lớn, nhất là tại ASEAN và những thị trường có nhu cầu đối với sản phẩm chất lượng cao.
Từ bán nhiều hơn đến bán sản phẩm giá trị cao hơn
Đa dạng hóa thị trường, tuy nhiên, mới chỉ là một nửa của bài toán bền vững. Để đi xa hơn, ngành bột cá Việt Nam còn phải nâng chất lượng và giá trị của sản phẩm.
Theo VASEP, lợi thế của Việt Nam nằm ở nguồn nguyên liệu gắn với chuỗi khai thác, nuôi trồng và chế biến thủy sản. Nguồn phụ phẩm từ hoạt động chế biến nếu được tận dụng hiệu quả có thể trở thành nguyên liệu cho sản xuất bột cá, qua đó gia tăng giá trị cho chuỗi thủy sản.
Tuy nhiên, để lợi thế nguyên liệu chuyển hóa thành năng lực cạnh tranh, sản phẩm phải đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của thị trường.
Trước hết là bài toán chuẩn hóa chất lượng. Các chỉ tiêu về protein, độ ẩm, độ tươi và tạp chất cần duy trì ổn định giữa các lô hàng. Với những khách hàng lớn, một lô hàng đạt chuẩn chưa đủ, điều họ cần là khả năng cung ứng sản phẩm có chất lượng đồng đều và ổn định trong thời gian dài.
Cùng với đó là yêu cầu về truy xuất nguồn gốc và minh bạch nguyên liệu. Đây không chỉ là câu chuyện tuân thủ tiêu chuẩn nhập khẩu mà còn là điều kiện để sản phẩm bột cá Việt Nam tiếp cận những khách hàng và phân khúc có giá trị cao hơn.
Điều này cũng đặt ra yêu cầu tăng cường liên kết giữa nhà máy chế biến thủy sản, doanh nghiệp sản xuất bột cá, doanh nghiệp xuất khẩu và nhà sản xuất thức ăn. Một chuỗi liên kết chặt chẽ sẽ góp phần ổn định nguồn nguyên liệu, kiểm soát chất lượng và tạo cơ sở cho các hợp đồng cung ứng dài hạn.
Bài toán mới sau những con số tăng trưởng
Với gần 244 triệu USD kim ngạch trong 7 tháng đầu năm, tăng 72% so với cùng kỳ, năm 2026 đang mở ra một giai đoạn thuận lợi cho xuất khẩu bột cá Việt Nam. Nhưng chính tốc độ tăng trưởng cao cũng đặt ngành trước yêu cầu phải chuẩn bị cho bước phát triển tiếp theo.
Nếu chỉ nhìn vào kim ngạch, việc xuất khẩu tăng mạnh là một tín hiệu tích cực. Nhưng nếu nhìn vào cơ cấu thị trường, tỷ trọng khoảng 89% tại Trung Quốc cho thấy nền tảng tăng trưởng vẫn còn tập trung.
Vì vậy, bài toán của bột cá Việt Nam trong giai đoạn tới không đơn thuần là xuất khẩu thêm bao nhiêu triệu USD, mà là chất lượng của sự tăng trưởng đó.
Giữ vững thị trường Trung Quốc nhưng đồng thời mở rộng ASEAN, Nhật Bản, Đài Loan và các thị trường mới; chuẩn hóa chất lượng, tăng khả năng truy xuất nguồn gốc; đồng thời nâng giá trị trên mỗi đơn vị sản phẩm sẽ là những hướng đi quan trọng.
Sau giai đoạn tăng nhanh về kim ngạch, bột cá Việt Nam đang đứng trước một yêu cầu mới: chuyển từ mục tiêu “bán nhiều hơn” sang “bán bền vững hơn và giá trị cao hơn”.
PV
