Từ 15/11, mọi lô thực phẩm phải truy được nguồn gốc trong 24 giờ: Bữa cơm gia đình được bảo chứng thế nào?
Đó là Thông tư số 63/2026/TT-BCT của Bộ Công Thương, ban hành ngày 30/9/2026, thay thế Thông tư 11/2026/TT-BCT ngày 27/2/2026, quy định về Cơ sở dữ liệu thực phẩm thuộc phạm vi quản lý của Bộ. Thông tư có hiệu lực từ ngày 15/11/2026. Điểm cốt lõi mà người nội trợ nên nhớ gói trong một câu: từ nay, cơ sở sản xuất và kinh doanh thực phẩm phải thiết lập, lưu trữ đầy đủ hồ sơ truy xuất nguồn gốc, và phải có khả năng cung cấp hồ sơ đó trong vòng 24 giờ kể từ khi cơ quan có thẩm quyền yêu cầu. Nói cách khác, một gói thực phẩm giờ đây buộc phải mang theo lý lịch của chính nó, và lý lịch ấy phải truy ra được rất nhanh.
Truy xuất nguồn gốc nghĩa là gì, và vì sao 24 giờ lại quan trọng
Truy xuất nguồn gốc, hiểu đơn giản, là khả năng lần theo đường đi của một sản phẩm thực phẩm qua từng chặng, từ nguyên liệu, nơi sản xuất, bao bì, cho tới nhà phân phối và điểm bán. Khi chuỗi ấy được ghi lại đầy đủ, mỗi lô hàng trở thành một mắt xích có địa chỉ, và nếu một mắt xích có vấn đề thì có thể khoanh vùng đúng chỗ thay vì nghi ngờ cả thị trường.
Theo Thông tư 63, cơ sở sản xuất, kinh doanh thực phẩm phải thiết lập và lưu trữ đầy đủ hồ sơ, tài liệu liên quan đến truy xuất nguồn gốc, bảo đảm an toàn thực phẩm và chất lượng hàng hóa. Các thông tin này phải sẵn sàng để cung cấp, trích xuất khi cơ quan nhà nước có thẩm quyền yêu cầu hoặc khi cần thực hiện truy xuất. Thời hạn lưu trữ cũng được quy định cụ thể, tối thiểu 12 tháng kể từ ngày hết hạn sử dụng đối với thực phẩm có ghi hạn dùng, và 60 tháng kể từ ngày sản xuất đối với sản phẩm không yêu cầu ghi hạn sử dụng.
Con số 24 giờ là điểm đáng chú ý nhất, bởi trong an toàn thực phẩm, tốc độ chính là tất cả. Khi một sản phẩm bị nghi mất an toàn, mỗi giờ trôi qua là thêm hàng ra khỏi kho, thêm người mua về nhà, thêm bữa ăn có rủi ro. Một quy trình buộc doanh nghiệp phải lần ra nguồn gốc và lịch sử lô hàng trong vòng một ngày tạo ra áp lực để việc khoanh vùng và thu hồi diễn ra trước khi hậu quả lan rộng. Đây là sự khác biệt giữa một hệ thống bị động chạy theo sự cố và một hệ thống được thiết kế để phản ứng nhanh, ít nhất là trên văn bản.
Không chỉ là lưu hồ sơ, mà là một quy trình thu hồi có kịch bản
Một điểm dễ bị bỏ qua khi đọc lướt là Thông tư 63 không dừng ở việc bắt lưu giấy tờ. Nó quy định cả quy trình phải làm khi sản phẩm có nguy cơ mất an toàn. Theo đó, cơ sở sản xuất phải xác định lô sản phẩm liên quan, rà soát hồ sơ sản xuất để tìm nguyên nhân, liên hệ với nhà cung cấp nguyên liệu và bao bì để xác minh thông tin. Song song, doanh nghiệp phải thông báo khẩn cấp tới các nhà phân phối, đại lý đã nhận lô hàng, yêu cầu họ cung cấp số lượng đã bán và số lượng còn tồn kho. Sau khi truy xuất, cơ sở phải phân tích, xác định nguyên nhân gây mất an toàn và lập báo cáo kết quả. Với cơ sở kinh doanh, nghĩa vụ là thông báo khẩn cho nhà sản xuất, nhà phân phối và phối hợp truy xuất.
Nhìn vào chuỗi hành động đó, có thể thấy ý đồ của nhà quản lý không phải chỉ số hóa một đống hồ sơ, mà là buộc mỗi doanh nghiệp phải có sẵn một kịch bản xử lý sự cố. Bộ dữ liệu mà thông tư yêu cầu cũng rất rộng, gồm dữ liệu về cơ sở sản xuất kinh doanh, về sản phẩm, về điều kiện bảo đảm an toàn thực phẩm và hồ sơ công bố, về kiểm tra nhà nước với thực phẩm nhập khẩu, về thanh tra, hậu kiểm, cảnh báo, thu hồi và xử lý vi phạm. Khi những mảnh dữ liệu rời rạc này được gom về một mối, bức tranh an toàn thực phẩm của thị trường, về lý thuyết, trở nên minh bạch và liền mạch hơn.
Đặt trong bối cảnh năm qua, khi hàng loạt vụ hàng giả, thực phẩm chức năng trôi nổi và sản phẩm không rõ nguồn gốc bị phanh phui làm lung lay niềm tin người tiêu dùng, một quy định siết chặt truy xuất nguồn gốc là bước đi đúng hướng. Nó thể hiện quan điểm rằng an toàn thực phẩm không thể trông chờ vào thiện chí của từng cơ sở, mà phải được ràng buộc bằng nghĩa vụ ghi chép, lưu trữ và sẵn sàng giải trình.
Những điều cần nhìn thẳng để không kỳ vọng quá mức
Dù vậy, sẽ là vội vàng nếu nghĩ rằng từ ngày 15/11, bữa ăn của mọi gia đình lập tức an toàn hơn. Có mấy điểm nên nhìn thực tế.
Thứ nhất, và đây là điều quan trọng nhất để tránh hiểu nhầm, quy định này chủ yếu tạo nghĩa vụ cho doanh nghiệp và công cụ cho cơ quan quản lý, chứ không phải một ứng dụng để người dân tự tay tra cứu nguồn gốc mọi món hàng. Hồ sơ truy xuất được cung cấp trong 24 giờ là cung cấp cho cơ quan có thẩm quyền khi có yêu cầu, không đồng nghĩa với việc người nội trợ quét một mã là ra toàn bộ lịch sử sản phẩm. Lợi ích với gia đình vì thế đến gián tiếp, qua năng lực kiểm tra và thu hồi nhanh hơn của nhà nước, chứ chưa phải sự minh bạch tức thì trong tầm tay mỗi người.
Thứ hai, hiệu lực thực tế của một quy định luôn phụ thuộc vào khâu hậu kiểm. Đây là nhận định, nhưng dựa trên một thực tế quen thuộc: giữa việc buộc lưu hồ sơ trên giấy tờ và việc hồ sơ ấy đầy đủ, trung thực, truy ra được khi cần là một khoảng cách mà chỉ thanh tra, kiểm tra thường xuyên và chế tài đủ mạnh mới khép lại được. Nếu thiếu lực lượng hậu kiểm và công cụ giám sát, nghĩa vụ 24 giờ có nguy cơ trở thành một dòng quy định đẹp mà ít ai bị truy đến cùng.
Thứ ba, gánh nặng tuân thủ không chia đều. Các doanh nghiệp lớn có hệ thống quản trị và phần mềm sẽ thích ứng tương đối thuận lợi, nhưng vô số cơ sở nhỏ, hộ sản xuất thủ công, tiểu thương ở chợ truyền thống lại có thể chật vật với yêu cầu thiết lập và lưu trữ hồ sơ bài bản. Chính sách tốt cần đi kèm hướng dẫn, hỗ trợ và lộ trình phù hợp để không vô tình đẩy người làm ăn nhỏ ra ngoài lề, trong khi đây lại là nhóm cung cấp một phần lớn thực phẩm tươi sống cho bữa ăn hằng ngày của các gia đình.
Gia đình bạn nên đọc quy định này thế nào
Với một người nội trợ, giá trị thiết thực của Thông tư 63 không nằm ở việc thuộc số hiệu văn bản, mà ở chỗ hiểu đúng mình được bảo vệ ra sao và vẫn phải tự lo phần nào. Từ 15/11, khi mua thực phẩm ở các cơ sở có đăng ký, người tiêu dùng có thêm một lớp bảo đảm rằng phía sau sản phẩm là một hệ thống hồ sơ buộc phải truy ra được khi có sự cố, và cơ quan quản lý có công cụ để yêu cầu điều đó trong vòng một ngày. Điều này đặc biệt có ý nghĩa mỗi khi xuất hiện cảnh báo thu hồi, vì việc khoanh vùng lô hàng sẽ nhanh và chính xác hơn.
Nhưng quy định của nhà nước không thay thế được sự cẩn trọng của mỗi nhà. Thói quen chọn mua ở những cơ sở, cửa hàng có địa chỉ rõ ràng, có hóa đơn và nguồn gốc minh bạch vẫn là lớp phòng vệ đầu tiên và gần nhất. Giữ lại hóa đơn hoặc ít nhất là thông tin nơi mua với những mặt hàng giá trị hoặc dùng cho trẻ nhỏ, người bệnh, chú ý các thông báo thu hồi sản phẩm trên kênh chính thống, và mạnh dạn phản ánh khi gặp hàng nghi ngờ, đó là cách mỗi gia đình biến một quy định trên giấy thành sự an tâm thật trên mâm cơm.
Suy cho cùng, truy xuất nguồn gốc là một lời hứa về trách nhiệm: ai làm ra món ăn người khác đưa vào miệng thì phải sẵn sàng chịu trách nhiệm về nó, tới tận cùng chuỗi cung ứng. Thông tư 63 đặt lời hứa ấy thành nghĩa vụ pháp lý. Việc còn lại, để lời hứa không chỉ nằm trong hồ sơ 24 giờ mà hiện diện trong từng bữa cơm, thuộc về sự nghiêm minh của hậu kiểm và cả sự tỉnh táo của chính người tiêu dùng.
