Đề xuất cấm bán thuốc lá vĩnh viễn cho người sinh từ năm 2010

Đại biểu Lê Hoàng Anh đề xuất từ năm 2028 cấm bán thuốc lá cho người sinh từ ngày 1/1/2010 trở về sau, kể cả khi họ trưởng thành, nhằm ngăn các thế hệ trẻ bắt đầu hút thuốc.

Thảo luận về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá chiều 9/11, đại biểu Lê Hoàng Anh, đại biểu chuyên trách Ủy ban Kinh tế và Tài chính, cho rằng việc chỉ cấm bán thuốc lá cho người dưới 18 tuổi chưa đủ ngăn giới trẻ tiếp cận và nghiện thuốc lá.

Theo quy định hiện hành, người đủ 18 tuổi có thể mua thuốc lá. Tuy nhiên, ông Hoàng Anh đề xuất thay đổi cách quản lý, không chỉ giới hạn theo độ tuổi mà cấm bán thuốc lá lâu dài đối với tất cả người sinh từ ngày 1/1/2010 trở về sau.

Điều này có nghĩa một người sinh năm 2010 sẽ không được mua thuốc lá dù đã 18, 30 hay 50 tuổi. Những người sinh trước năm 2010 không thuộc diện cấm theo thế hệ và vẫn được mua thuốc lá khi đủ tuổi theo quy định hiện hành.

Đại biểu đề nghị chính sách có hiệu lực từ ngày 1/1/2028, khi những người sinh đầu năm 2010 vừa tròn 18 tuổi. Theo ông, cách này không làm mất quyền mua thuốc lá hợp pháp của những người đã đủ tuổi trước thời điểm luật có hiệu lực. Việc thực thi cũng không phức tạp bởi người bán chỉ cần kiểm tra ngày, tháng, năm sinh trên căn cước hoặc ứng dụng VNeID, thay vì phải tính tuổi người mua theo từng năm.

Lý giải đề xuất, ông Hoàng Anh dẫn số liệu điều tra năm 2021 cho thấy tỷ lệ hút thuốc ở nam giới 15-19 tuổi là 5,46%, nhưng tăng lên 32,6% ở nhóm 20-24 tuổi, gần gấp 6 lần. Điều này cho thấy nhiều thanh niên bắt đầu hút thuốc sau khi bước qua tuổi 18. Nếu chỉ duy trì giới hạn tuổi hiện hành, mỗi năm lại có thêm một nhóm người trẻ được phép mua thuốc lá, đồng nghĩa nguy cơ nghiện thuốc tiếp tục gia tăng.

Ngay cả khi áp dụng các biện pháp như tăng thuế theo lộ trình, cấm trưng bày thuốc lá và mở rộng môi trường không khói thuốc, tỷ lệ hút thuốc ở nam giới đến năm 2045 vẫn được dự báo trên 28%.

Đề xuất cấm thuốc lá theo thế hệ từng được Bộ Y tế đưa ra trong tờ trình hồi tháng 5 nhưng sau đó rút khỏi dự thảo. Ông Hoàng Anh đề nghị đưa chính sách này trở lại vì “đây là giải pháp có thể tạo ra thay đổi lớn trong dài hạn”.

Theo mô hình dự báo được đại biểu viện dẫn, nếu áp dụng quy định cấm theo thế hệ, đến năm 2045 có thể giúp hơn 3 triệu nam giới Việt Nam không rơi vào nghiện thuốc lá, đưa tỷ lệ hút thuốc ở nam giới xuống 21%, sớm hơn 22 năm so với kịch bản giữ nguyên quy định hiện hành. Ngay cả khi mức độ tuân thủ chỉ ở mức trung bình, số người hút thuốc cũng có thể giảm 1,7 triệu.

“Chúng ta có muốn con mình hút thuốc không? Nếu câu trả lời là không, thì đó chính là lý do để Quốc hội quyết hôm nay”, đại biểu đoàn Gia Lai nói, nhấn mạnh không thể vừa đưa thanh thiếu niên ra sân tập, vừa để các em bước vào tuổi 18 với điếu thuốc trên tay.

Bộ Y tế: Chưa đủ căn cứ cấm bán thuốc lá theo thế hệ

Giải trình ý kiến đại biểu, Bộ trưởng Y tế Đào Hồng Lan cho biết Chính phủ đã xem xét phương án cấm bán thuốc lá cho người sinh từ một năm nhất định trở về sau, nhưng chưa đưa vào dự thảo luật do chưa đủ căn cứ đánh giá tác động và tính khả thi.

Theo bà, Bộ Y tế đã nghiên cứu kinh nghiệm quốc tế khi xây dựng chính sách. New Zealand từng thông qua quy định cấm bán thuốc lá theo thế hệ năm 2022 nhưng bãi bỏ trước khi có hiệu lực. Maldives trở thành quốc gia đầu tiên thực thi chính sách này từ tháng 11/2025, áp dụng với người sinh từ năm 2007 trở về sau. Tuy nhiên, quốc đảo này chỉ có khoảng 530.000 dân nên điều kiện thực hiện khác Việt Nam. Vương quốc Anh cũng theo đuổi chính sách cấm bán thuốc lá cho người sinh từ tháng 1/2009 trở về sau, với mốc dự kiến áp dụng từ năm 2027.

Bộ trưởng cho biết đây là chính sách mới, chưa có đủ cơ sở thực tiễn để đánh giá toàn diện tác động. Sau khi thảo luận và bỏ phiếu, các thành viên Chính phủ thống nhất chưa đưa nội dung cấm bán thuốc lá theo thế hệ vào dự thảo trình Quốc hội.

Trước những lo ngại về khả năng tác động của doanh nghiệp thuốc lá đến quá trình xây dựng chính sách, bà Lan khẳng định không có chuyện doanh nghiệp tiếp cận thành viên Chính phủ để đưa lợi ích nhóm vào dự thảo. “Điều quan trọng là chính sách phải khả thi khi triển khai”, bà nói và cho biết ngay cả quy định hiện hành về cấm bán và sử dụng thuốc lá đối với người dưới 18 tuổi cũng cần thêm nhiều nỗ lực thực thi mới đạt được mục tiêu bảo vệ sức khỏe người dân.

Đề xuất siết nguồn cung thuốc lá từ sản xuất đến nguyên liệu

Bên cạnh việc ngăn thế hệ trẻ tiếp cận thuốc lá, đại biểu Lê Hoàng Anh cho rằng cần siết nguồn cung, từ kiểm soát nguyên liệu thuốc lá điện tử đến giảm sản lượng thuốc lá truyền thống.

Với thuốc lá điện tử, ông chỉ ra lỗ hổng khi dự thảo cấm các chất, nguyên liệu thay thế nicotine nhưng chưa xác định rõ phạm vi. Trong khi đó, thành phần dung dịch liên tục thay đổi, khiến cơ quan chức năng khó xử lý nếu sản phẩm không chứa nicotine hoặc được ghi nhãn “0% nicotine”.

Dẫn vụ triệt phá các đường dây buôn bán “pod” pha etomidate, ketamine tại TP HCM giữa năm nay, liên quan hơn 100 bị can, đại biểu cho rằng cần cấm theo công năng sử dụng thay vì danh mục thành phần. Theo đó, mọi dung dịch dùng cho thiết bị hóa hơi, làm nóng để người sử dụng hít vào đều thuộc diện cấm, bất kể có nicotine hay không.

Còn với thuốc lá truyền thống, ông đề nghị luật quy định tổng sản lượng được phép sản xuất mỗi năm không vượt năm trước, nhằm từng bước giảm nguồn cung thay vì chỉ hạn chế người mua. Dẫn số liệu thiệt hại kinh tế do thuốc lá năm 2022 lên tới 108.700 tỷ đồng, tương đương 1,14% GDP, gấp khoảng 6 lần số nộp ngân sách bình quân của ngành, ông nhấn mạnh “thu một đồng, xã hội trả lại khoảng 6 đồng, nên cần đưa nguyên tắc giảm sản lượng vào luật để hạn chế gánh nặng thuốc lá gây ra cho xã hội”.

Theo chương trình kỳ họp, Quốc hội dự kiến biểu quyết thông qua dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá ngày 21/11.

Vũ Tuân